Başarısız Soğutmaya Örnek

Hep yaptığım iyi şeylerden bahsedip kendimi göklere çıkarıp duracak değilim ya. Bu sefer nasıl batırdığımı anlatayım, öğretici olsun. Bu hikayeden özetle öğrenecekleriniz; Bir bilgisayar aşırı ısınırsa ne olur, sorunu nasıl çözeriz, Fan nasıl tamir edilir ve GPU sentetik testleri nasıl yapılır, tamir edemediysek de bir kaç güzel fan önerisi diyebiliriz.

Bir kaç gün önce Dungeons & Dragons Online’a başladım, bahsetmişken, MMORPG meraklıları bu oyunu denesinler, kendine ait hoş bir tarzı var ve artık free2play. Oyunu açtıktan ilk yarım saat sonra monitörlerim, sinyali kaybettiğine dair bir mesaj gösterek bekleme geçti ve rahatsız edici bir sesle baş başa kaldım, hiç bir şekilde sistemi yeniden başlatmanın ya da hayata döndürmenin bir yolu da olmadığından, hard reboot ettim. Bir GNU/Linux kullanıcısının, ya da genel anlamda bir yazılımcının en sevdiği şey yazılımı suçlamaktır, çünkü elimizi kirletmek istemeyiz. Özellikle bahsi geçen yazılım MS Windows ise işin zevki üç kat artar. Sistemi yeniden açıp yine Windows 7’yi boot ettim (evet, oyun oynamak için bir W7’m var, asmak lazım beni) ve inat gibi gidip aynı oyunu açtım ve kısa sürede benzer sorunla karşılaşınca, oyunu suçladım ve biraz C&C Red Alert III oynamaya başladım, benzer sorun burada da tekrarlanınca, önce son yüklediğim Creative Suite’i, sonra DirectX’i, Google’dan araştırmalarım sonucu ekran kartımın BIOS’unu bile suçladım. Geri yükleme noktası özelliğini kapatmış olmam da ayrı bir sinir bozucu durumdu.

Donanımsal bir sorun olamayacağına dair bu kesin yargıyı nereden kazandığımı bilmiyorum, ancak meraktan ve “acaba” diyerek GPU ısısını bir kontrol etmek istedim. Bu konuda size en yardımcı olacak uygulama Rivatuner, üstelik çok hoş bir G15 appleti var ve loglama da yapabiliyor. Rivatuner ile birlikte oyunu yeniden açtığımda ısının kısa sürede 120 dereceye ulaştığını dehşetle seyrettim, 130 dereceye ulaşınca aynı durum tekrar etti. Bu noktada önemli şey şu: eğer bilgisayarınız kafasına göre ekrana gelen görüntüyü kesiyorsa ve durumu GPU’ya indirgemeyi başardıysanız, sorun büyük ihtimalle donanımsaldır.  Sıcaklık konusunda ise, GPU kullanıldıkça ve uzun süreler için yük altında kaldıkça ısınır,  özellikle de uygulama sürekli olarak karta yükleniyorsa ısının oldukça yükselmesi kaçınılmazdır. Bir örnek için; Bu iki oyunda sorun yaşarken, karta dengeli olarak yüklenen Blur saatlerce hiç sorunsuz oynadı ve 2D uygulamaların hiç birinde sorun yaşamadım, çünkü ısı bir anda 130 dereceyi vurmaz, altına çakmak falan tutmazsanız şayet. Kademeli olarak tırmanır. Her kartın fail-safe sıcaklık sınırı vardır, 9600GT için bu 130 dereceydi ve bu sınıra ulaşırsanız GPU kendini kapatır, sizi de dımdızlak ortada bırakır, sistemi döndüremezsiniz. (En azından MS Windows’da. GNU/Linux’da o kadar ısındıramadım) Bilgisayar aşırı ısınmaya başladığı zaman, ağır  yük altında muhtemelen ilk pes edecek bileşen GPU’dur, zirâ ağır grafik yükler bindirdiğinizde sıcaklığı kontrol etmesi zorlaşır, özellikle stok fanlar söz konusu olduğunda bu durum belirgin olur.

Sorunu tespit etmek çok önemli. Bu noktada artık derdimin ısı olduğunu anlamıştım, ancak emin olmak da gerekiyordu bazı şeylerden. Bunun için FurMark en uygun uygulama diyebilirim. FurMark kısaca, ekranda tüylü bir şekil döndürerek kartınızın canına okuyacak derecede yükleniyor, yüklendikçe onu ısıtıyor ve bu sırada da ısıyı takip edebiliyorsunuz. FurMark’dan mantıklı bir sonuç almak için Stability modunda en az 15 dakika test yapmanız şart, çünkü kartınızın 30 saniyede maksimum ısıya ulaşması mantıklı değil. Eğer kart FurMark testi sırasında kendini kapatırsa anlayın ki onu aşırı yük altında kullanamayacaksınız, yani bu sorunu çözmeniz şart. Unutulmaması gereken FurMark’ın sentetik bir test olduğu, yani muhtemelen kartınıza 20 dakika boyunca %100 yüklenecek uygulamalar kullanmıyorsunuz, bu testte başarısız olan her bileşen, bir anda hiç bir uygulamayı açmamaya başlayacak diye bir kaide yok.

Elimizi kirletme vakti ne yazık ki geldi. Artık yazılım üzerinden bir şey yapamıyoruz, bu durumda kasayı açıp içeri bir göz atmanın faydası olacaktır. Benim kasam Raidmax Sagitta II, arkasında ve yanında, akrilik camın üzerinde birer adet 120mm’lik fan taşıyor. Kasayı açtığınızda dumb ve akıllı fanları görürsünüz, bunları ayırmak da kolay, eğer bir fan sanki tüm varlık amacı buymuşcasına salak gibi son devirde dönüyorsa dumb fandır, yani onun iplerini sisteme vermemişsinizdir, o her şekilde döner. Sistemdeki tüm fanları bir arada denemek için ekstra yazılımlar var ancak buna gerek yok, en güzeli reboot etmek. Sistem açılırken bütün fanları son devirde başlatacağı için, dönmediğini gördüğünüz ilk fan bozuk fandır. Bir fanın bozulması durumu ne kadar etkileyebilir diyorsanız, deneyim konuşuyor: çok çok çoook etkiliyor.  Fanlar, hepimizin bildiği şekilde, havayı üfler. Sadece içeri alıp dışarı vermez, yani bir kasayı komple açmak, ona bir fan takmaktan daha etkili bir soğutma yolu değildir. Burada yine kıyas yapmak için konuşursak;  Yüksüz durumda fan bozuk kasa kapalıyken 70 derece, Fan bozuk kasa açıkken 60 küsür derece, Fan çalışıyor ve kasa kapalıyken 50 küsür derecelerdeydi GPU’m, ve Yük altındayken, fan bozuk kasa kapalıyken 130’u buluyorduk, kasa açıkken 10 dakika içinde FurMark’da yine kaybediyorduk, ancak fan çalışır kasa kapalıyken 20 dakikalık testlerde bile GPU 120 derecenin üstüne çıkamadı. Bunun etkili bir soğutma olduğu elbette söylenemez ancak sistemi çalışır tutmaya fazlasıyla yetecektir. Kısaca, bir fanın bozulması, özellikle şu yaz günlerinde çok şeyi değiştirir, hatta odanın ısısı, kasayı ve fanları toz içinde bırakmanız bile bu noktada önemli şeylerdir.

Şimdi yapabileceğimiz iki şey var;  ya fanımızı tamir etmeye çalışacağız, ya da  yenisini alacağız. Tamir etmek istiyorsanız, öncelikle size makina yağı lazım, eğer motoru bozulduysa hiç şansınız yok bilesiniz, güç akışında bir problem olup olmadığını görmek için, eğer fanınız ışıksızsa -ışıklıysa zaten ışığı yanıyorsa güç tamam demek oluyor- bir süre çalışmadan sonra ısınıp ısınmadığına bakın. Isınıyorsa güç alıyordur. Yemeklik yağlar da iş görebiliyormuş ancak tavsiye edilmeyen bir yöntem. Bir enjektör yardımıyla bu yağı çekiyoruz, eğer enjektör yoksa da size bir şekilde o küçük deliğe yağ sıkmayı sağlayacak bir şeyler gerekecek. Sonra fanın üzerindeki etiketi söküyoruz, etiketin altında bir delik göreceksiniz, buraya yağ sıkmanız gerekiyor. Ayrıca kanatları da bir güzel yağlayıp temizliyorsunuz. Sonra sistemi başlatıyorsunuz, eğer fan çalışmıyorsa, bir cisim yardımıyla -parmağınızı kaptırmak istemeyebilirsiniz- kanatları ittiyorsunuz, bir süre bunu yaparak kendi kendine dönüp dönmediğini kontrol ediyorsunuz. Şans size gülerse, fan  yeniden önce düşük devirde, ardından eski gücünde yeniden dönmeye başlayacaktır.

Eğer yeni fan alacaksanız, kendi boyutunda almaya özen gösterin ki kasada -daha da kötüsü, camda- ona ayrı bir yer açma derdiniz olmasın, benim bu konuda tavsiyem, bilgisayarcılardaki 5 liralık fanları almayın, onların sağı solu, deviri, bugün çalışıp yarın ne yapacağı pek belli olmuyor. Overclock ürünlerini artık bütün mağazalar getiriyor sanırım ama, illa bir yere işaret etmek gerekirse, Sanalmarketim’den alabilirsiniz. THERMALTAKE’in oldukça hoş, efektli, yazı yazılabilir falan fanları var, daha az abartılı/masraflı fanlar da 10 ~ 15 lira gibi fiyatlara oluyor.

Bilgisayarınızın FurMark’dan geçmesi ve aşırı ısınmıyor olması da tam başarı anlamına gelmeyebilir. GPUnuzu uzun yıllar kullanacaksanız, önerilen ısının üstüne çıkmamaya çalışın. 9600GT için tehlike sınırı 130 derece iken, önerilen sınır 105 dereceydi. Yani aradaki 25 derece boyunca siz bir sorun hissetmezsiniz, ancak GPUnun ömrünü yiyor olursunuz. Bu yüzden yük altındaki sıcaklıkları mutlaka, mutlaka ve mutlaka bir yazılım yardımıyla kontrol etmeniz şart. Hiç bir çözüm bulunamadığı durumlarda stok fanları, bu iş için yapılmış özel soğutucularla değiştirebilirsiniz, bu fanlar 20 ~ 30 derece gibi müthiş farklar yaratabiliyor ki, bu da bir çok sorunu çözecektir.

Yorum Yazın